Wino tymczasem podniosło fantazję w panu Zagłobie; począł bardzo tęgo rozmyślać o Basi, o Krzysi, o Wołodyjowskim i o Ketlingu; począł łączyć ich w pary, błogosławić, wreszcie zatęsknił do dziewczyn i rzekł sobie: - Ano, pójdę zobaczyć te kozy..

Tatuś z panem Bułajowskim mieli nadzór nad czeladzią, co w łąkach stad pilnowała, a tymczasem przyszli Tatarzy z wołoskiego szlaku i ogarnęli tatusia razem z panem Bułajowskim, ale pan Bułajowski już dwa lata temu powrócił, a tatuś nie powrócił. Mienie jego przy pomocy dzielnej niewiasty rosło. - My jego przy robocie pod Kalnikiem, Humaniem, Bracławiem i w stu innych potrzebach widzieli. Waldemar Łysiak - Miłujcie ich nawet karząc - odrzekł Pan - a wówczas bielmo spadnie z ich oczu, zatwardziałość ustąpi z serc i miłosierdzie moje będzie nad wami. A nikomu przez to nie był tańszym, że nie jako poseł jechał, wiedziano bowiem, że i między arbitrami znajdują się tacy, którzy więcej od samych posłów mogą. Pan Nowowiejski nie wiedział, ktoś był, gdy cię za konfidencję z córką karał.

- Kiedy mam jechać? - pytał mały rycerz. Czułem przecie, że nienawiść - to grzech, więc chciałem mu tylko naprzód za to wyrzekanie się szlachectwa batogami skórę zorać, a potem odpuściwszy mu wszystkie grzechy, jak na prawego chrześcijanina przystało, kazać go po prostu zastrzelić. Pana Boskiego, kawalera wielkiej zacności i najmilszego towarzysza, orda ogarnęła temu kilka lat pod Kamieńcem. Więc siedli. Urzekająca Tego Mellechowicza ja nie od dawna znam; wiem jeno to, że go hetman za znamienite usługi setnikiem uczynił i tu mi go z ludźmi przysłał. Stał się też wymowny niepomiernie, a że to przy hetmanie będąc żył na wielkim świecie, więc miał co opowiadać.

- Oto zacne białogłowskie serce, oto zacna pani! - zawołał Charłamp chwytając ręce Kmicicowej i pokrywając je pocałunkami. Atoli zwłaszcza w gołych polach nie brakło i tego ptactwa, które ziem i się trzyma i w trawach wyniosłych rade się kryje. - Pannę Basię mu zaraz zaswatamy! Basia utkwiła w nim wzrok rysi i odrzekła: - A czemu to waćpan o Krzysię mniej troskliwy? Zmieszał się na te słowa mały rycerz niezmiernie i odrzekł: - Waćpanna jeszcze nie znasz Ketlingowej mocy, ale jej doznasz! - A czemu Krzysia nie ma doznać? Toć przecie nie ja śpiewam: Mdła białogłowa Jakże się schowa I gdzie się biedna schroni? Tu znów Krzysia zmieszała się z kolei, a mała gadzina mówiła dalej: - W ostatku pana Nowowiejskiego poproszę, żeby mi tarczy swojej pożyczył, ale jak waćpan wyjedzie, nie wiem, czym się Krzysia będzie bronić, jeśli na nią termin przyjdzie?... Teraz tu spokojnie, nie byle czego też się ulęknę. - Wytłumaczcie mi raz, co to jest one pobratymstwo! - rzekła Basia. John Eldredge - Co? - Historię! jak mi Bóg miły, nie łżę, historię! - Jaką historię? - Historię Rzeczypospolitej.

Chrapki Basi rozdęły się jeszcze więcej, a czupryna spadła całkiem na błyszczące oczka. - Ano proszę! Nie! przynajmniej krótko! Proszę! proszę! I czemuż to waćpanna jego z łaski swojej nie chcesz? - Bo ja nikogo nie chcę. Cokolwiek pan hetman uczyni, to i ja uczynię, bo w jego szczerość dla ojczyzny jak w Ewangelię wierzę. - No, no! obaczym jeszcze, czy ci animuszu stanie, jak przyjdzie co do czego! - odparł uśmiechając się mały rycerz. Dzikie serce Włosy jej błyszczały na zagięciach jak złote. Jeszcze mnie lepiej szanują.

- Tak jest! Wiecznie ten zdrajca Bogusław!... - Niech waćpana Bóg pocieszy i odmieni Krzysine serce! - zawołała drgającym od łez głosem. Dla Boga! powiem pani Makowieckiej, żem was tak zastał!... Bogata kobieta Przecie z jej gęby tego nie słyszałeś, a da Bóg, i nie usłyszysz! Ha! umówiliście tajemnicę, a ona nie chciała jej zdradzić i klimkiem w oczy! klimkiem w oczy! Jako żywo, nic to innego, jeno niewieścia chytrość! Słowa pana Zagłoby podziałały jak balsam na stroskane serce małego rycerza; nadzieja wstąpiła weń na nowo, oczy wezbrały łzami, i długi czas nic mówić nie mógł; dopiero gdy łzy pohamował, rzucił się w ramiona pana Zagłoby i rzekł: - Bodaj się tacy przyjaciele na kamieniu rodzili! Czy aby tak będzie, jak waćpan mówisz? - Nieba bym ci przychylił! Będzie tak! zali pamiętasz, żebym kiedy fałszywie prorokował, zali nie ufasz mojej eksperiencji i dowcipowi?... Po których słowach podziwiano go jeszcze więcej. Za czym korzystając z przywileju jaki mu dawał wiek i biała głowa, podszedł ku niej po wieczerzy i począł ją gładzić po jedwabistych czarnych wiosach.

Odtąd przy każdej krynicy zatrzymywała pochód i własnymi rękoma obwiązywała mu głowę szmatami zmaczanymi w zimnej, źródlanej wodzie. - Halim mówił mi, iż tam między nimi mówią, jakoby i sam sułtan do Adrianopola miał zjechać. Siedm lat w samym pałacu chańskim - potwierdził pan Zagłoba mrugając tajemniczo oczyma. Tam całe towarzystwo poczęło odprawiać modlitwy i potem siedziało w milczeniu, powtarzając chórem, wedle zwyczaju, za każdym uderzeniem pioruna: „A słowo stało się ciałem!” W poświstach wichru słychać było czasami coś jakby tętent, a wówczas zgroza i przestrach podnosiły włosy na głowie Basi, stolnikowej i obu starszych mężów, bo im sę zdawało, że lada chwila drzwi się otworzą i wejdzie Wołodyjowski umazany w krwi Ketlingowej. Nie mówiliśmy do siebie nic... - Mnie jeno pozwolenia hetmańskiego na piśmie trzeba; a jak tu raz siądziem, niechże nas potem rugują! Kto będzie rugował i czym? Radzi byście Zaporożców z Siczy wyżenąć, ale wam nijak.

- Siła tam w Michałowej stanicy żurawi studziennych, bo żywej wody w pobliżu brakuje. - Otóż to jest! oto jest! Nie możesz ty już do Krymu wracać, chyba z utratą wiary, że zaś musiałaby iść za tym i utrata zbawienia, więc żadne dobra ziemskie ani godności wynagrodzić by ci tego nie mogły. Basia znikła za drzwiami, a pan Zagłoba odsapnął i spytał pana Snitkę: - No, a jakże się waści pani pułkownikowa udała? Stary żołnierz, zamiast odpowiedzieć, wsadził pięści w oczy i przechyliwszy się w krześle, jął powtarzać: - Aj! aj! aj! Po czym wytrzeszczył oczy, zatknął szeroką dłonią usta i zamilkł, jakby zawstydzon własnym zachwytem. Jeśliś tego pewien, to o resztę spytaj Krzysi, a chcesz, to ja spytam? - Nie czyń tego waćpan - odrzekł uśmiechając się Ketling. - A co mu się stało? - spytał Sarbiewski, miecznik ciechanowiecki. - To z Kurlandii wracasz? - Tak jest.

Spoglądali na nią wszyscy nie rozumiejąc, czy oszalała, czy też prawdę mówi; następnie zaczęli spoglądać na siebie, a wtem we drzwiach ukazał się za Basią Wołodyjowski. - Memento mori! Lecz Zagłoba nie zrażał się łatwo. Będę was ile się godzi pocieszać albo zapłaczę z wami, albo radą jakowąś posłużę... Nie także dawniej Lipkowie i Czeremisi czynili, chociaż w Mahometowej wierze trwali? Czemu byśmy mieli inaczej czynić, my, Tatarowie Rzeczypospolitej! my, szlachta!... Że zaś karabon był wysoki, a stopnia po ciemku trudno było nogą zmacać, więc chwycił wpół pannę Drohojowską i uniósłszy ją w powietrzu, postawił przed sobą na ziemi. - Tak mnie nieboszczka jego matka zapewniała, a że niewiasta była cnotliwa, więc nie mam przyczyny wątpić.