- Mulier insidiosa est! - rzekł z powagą Zagłoba

Pewnego poranku zaczęła się tedy pierwsza lekcja, głównie chełpliwością Baśki wywołana i jej upewnieniami, jako że już tę sztukę wcale nieźle posiada i nie byle kto potrafi jej pola dotrzymać. Twarz Azji pociemniała; przez chwilę szalona nadzieja przeleciała mu na kształt błyskawicy przez głowę, ale się opamiętał i spytał: - O czym wasza miłość chce mówić? Basia zaś na to: - Inna by do waćpana obcesem, jako że białogłowy bywają niecierpliwe i nierozważne, ale ja nie taka. Dalszą rozmowę przerwało przybycie nowego gościa. Cudze pole Widać, że i w narodzie sumienie obywatelskie i czułość na cnotę do reszty zaginęła. Tatar wbił oczy w ziemię i milczał. - Waćpanna mnie wołała? - Chciałam wiedzieć, czy to nie kto obcy chodzi...

Miły Boże! pelikan krwią dzieci karmi, prawda! Ale tej ojczyźnie już i krwi w piersiach nie staje. Powiedziałeś tylko waszmość pan, iż mu wilkiem z oczu patrzy. Na to pani Boska: - Niechże jej Bóg błogosławi we wszystkim, jako na urodzie jej pobłogosławił. Wprawdzie Zagłoba z panią stolnikową wybiegli aż do sieni na spotkanie obu par, jednak oczy ich były zwrócone tylko na Basię i Nowowiejskiego. Dzikie serce A pan Sobieski siadł naprzeciw i mówił dalej: - Nie chcę z tobą gadać jak z podkomendnym, ale jak z przyjacielem, ba! jako ojciec z synem! Jeszcze za tych czasów, kiedyśmy to w ogniu bywali, u Podhajec i przedtem na Ukrainie; kiedyśmy ledwie zdużać mogli przemocy nieprzyjacielskiej, a tu, w sercu ojczyzny, ubezpieczeni za naszymi plecami źli ludzie warcholili się, prywat własnych dochodząc- przychodziło mnie nieraz do głowy, że ta Rzeczpospolita zginąć musi. Ale widać, źle się dzieje w tej prześwietnej Rzeczypospolitej, jeśli podobni przedawczykowie, bez czci i sumienia, nie tylko kary nie odnoszą, ale w bezpieczności i potędze jeżdżą, ba! jeszcze obywatelskie funkcje sprawują.

Patrzcie, co za skutek owej wojny i zawziętości brata przeciw bratu? Oto pustynią stała się ta ziemia, mogiły mam w Uszycy za parafian; w zgliszczach kościoły, miasta, wsie, a pogańska potęga wzbiera i rośnie nad nami na kształt morza, które i ciebie, kamieniecka opoko, połknąć gotowe... - Zbójcy przy takiej sile to furda - odrzekł Zagłoba - czambuły także furda, bo jeśli nadciągną potężne, to będzie o nich głośno, a jeśli mniejsze, to wygnieciesz. A wtem i słowa zaczęły ją dolatywać przez powietrze, niby nie do niej mówione, ale głośne: „Szczęśliwy Ketling!...” „W czepku się rodził...” „Nie dziw, bo i on gładysz!...” i tym podobne. - Tylko jeśliś nie barbarus, tedy nie godzi ci się w obiedwie mierzyć, bo tak tylko Turcy czynią. Ale w taki sposób, w jaki ty mówisz, można także powiedzieć, że rzepa to astrolog. Jan Grzegorczyk O dla Boga!..

Wraz przypadli stolnikowa, Zagłoba i zdyszana Basia. Inni w tym wieku o przypiecku ciepłym jeno myślą, a waćpan tak sobie o długiej drodze mówisz, jakbyś moje albo pana Skrzetuskiego miał lata. Ciemno już było, więc twarzom ich nie mógł się przyjrzeć. Posłano mnie z moimi ludźmi na ratunek. Waldemar Łysiak Otwiera powieki - on stoi przed nią z pochyloną nieco głową, z admiracją i uszanowaniem w swej cudnej twarzy. - Chwalę i modestię! Rychło patrzeć, jak waćpanu zaczną i komendy pomniejsze powierzać.

- Krzysia zawsze była taka! Na to stolnik: - Co Michałowi było w głowie, że się przed wyjazdem nie upewnił? Toż mogło się jeszcze gorzej zdarzyć: mógł kto inny przez ten czas serce dziewki pozyskać... Basia, podpuściwszy ich : a kilkadziesiąt kroków, wypaliła po dwakroć do najbliższych koni, następnie zatoczywszy koło skoczyła całym pędem w stronę Chreptiowa. Jest trochę Wołoszy, trocha Węgrzynów, a najwięcej luźnej ordy, razem ze dwieście ludzi. Urzekająca - Skąd ty wiesz - rzekł - o tym, coś o tamtych dwojgu Michałowi powiedziała? - Ja wszystko wiem! - Czy Krzysia powiedziała ci cośkolwiek? - Krzysia nic mi nie mówiła. Już się wszystko wydało, że wy się z Ketlingiem miłujecie. Basia potrzebowała tylko zatoczyć kołem w stronę Chreptiowa, by się pozbyć pogoni, tamci bowiem z pewnością nie zawracaliby za nią w paszczę Iwu, mając wprost przed sobą rzekę wraz z jej komyszami, w których się ukryć mogli.

Wyszły przed częstokół i kapele: więc towarzyska z krzywuł złożona, kozacka z litaurów, bębnów i różnych wielostrunnych instrumentów, a wreszcie lipkowska, w której, modą tatarską, przeraźliwe piszczałki prym trzymały. Żołnierze poczęli się rozchodzić, ale nie wszyscy jeszcze opuścili izbę, gdy Basia podbiegłszy do męża zarzuciła mu ręce na szyję i poczęła coś szeptać w ucho. Słychać chrapanie bachmatów, których wyszczerzone zęby i wytrzeszczone oczy świadczą, że idą takim pędem, aż im dech zapiera... Ruszaj! Semen położył się na kulbace - ruszył, aż śledziona w koniu z miejsca zagrała, i wkrótce zniknął. Byłaby to uczyniła chyba dlatego, by prosić o zmiłowanie nad ostatkami ordyńców. - Ale naprzód w Raszkowie muszę być, a potem tu wrócić.